{"id":1127,"date":"2023-07-01T11:07:42","date_gmt":"2023-07-01T08:07:42","guid":{"rendered":"https:\/\/haberkaradenizim.com\/index.php\/2023\/07\/01\/uzayin-en-karanlik-noktasi-kara-delikler-binlerce-sirri-icinde-barindiriyor\/"},"modified":"2023-07-01T11:24:26","modified_gmt":"2023-07-01T08:24:26","slug":"uzayin-en-karanlik-noktasi-kara-delikler-binlerce-sirri-icinde-barindiriyor","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/haberkaradenizim.com\/index.php\/2023\/07\/01\/uzayin-en-karanlik-noktasi-kara-delikler-binlerce-sirri-icinde-barindiriyor\/","title":{"rendered":"Uzay\u0131n en karanl\u0131k noktas\u0131 kara delikler, binlerce s\u0131rr\u0131 i\u00e7inde bar\u0131nd\u0131r\u0131yor"},"content":{"rendered":"
\n

“Kara deliklerin sesine” ili\u015fkin 28 Haziran’da yay\u0131mlanan ara\u015ft\u0131rmada, evrendeki en b\u00fcy\u00fck ve k\u00f6t\u00fc kara deliklerin uzaydaki tarifi zor g\u00fcrleme sesine dair yer\u00e7ekimi dalgalar\u0131na rastland\u0131.<\/p>\n

Ara\u015ft\u0131rma bilim d\u00fcnyas\u0131nda kara deliklere dair \u015fimdiye kadar nelerin bilindi\u011fini g\u00fcndeme getirdi. AA muhabiri, kara deliklere ili\u015fkin bilgileri ve son geli\u015fmeleri derledi.<\/p>\n

Matematiksel olarak hayal edilebilecek en karanl\u0131k nesne kara delikler, ne \u0131\u015f\u0131k sa\u00e7\u0131yor ne de yans\u0131t\u0131yor. Kara deliklerde ne oldu\u011fu d\u0131\u015far\u0131dan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda anla\u015f\u0131lamazken, sadece k\u00fctlesi, y\u00fck\u00fc ve d\u00f6n\u00fc\u015f durumu hakk\u0131nda bilgi edinilebiliyor.<\/p>\n

Yer\u00e7ekiminin, \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n bile d\u0131\u015far\u0131 \u00e7\u0131kamayaca\u011f\u0131 kadar g\u00fc\u00e7l\u00fc oldu\u011fu kara delikler g\u00f6zle g\u00f6r\u00fclemese de farkl\u0131 y\u00f6ntemlerle tespit edilebiliyor. Bilim insanlar\u0131, g\u00fc\u00e7l\u00fc yer\u00e7ekiminin kara delik \u00e7evresindeki y\u0131ld\u0131zlar\u0131 ve gaz\u0131 nas\u0131l etkiledi\u011fini g\u00f6zlemleyerek onlar\u0131n bir y\u00f6r\u00fcnge veya kara delik \u00e7evresinde hareket edip etmediklerini inceliyor.<\/p>\n

Bir kara delik ve y\u0131ld\u0131z yak\u0131na geldiklerinde y\u00fcksek enerjili bir \u0131\u015f\u0131k meydana geliyor. Bu t\u00fcr \u0131\u015f\u0131klar, insan g\u00f6z\u00fcyle g\u00f6r\u00fclemiyor. Bu nedenle bilim insanlar\u0131, y\u00fcksek enerjili \u0131\u015f\u0131klar\u0131 g\u00f6rebilmek i\u00e7in uzaydaki uydular\u0131 ve teleskoplar\u0131 kullan\u0131yor.<\/p>\n

\u00d6te yandan, yaln\u0131zca \u00f6zel ara\u00e7l\u0131 uzay teleskoplar\u0131 kara delikleri tespit edebiliyor. Bu \u00f6zel ara\u00e7larla, kara deliklere yak\u0131n y\u0131ld\u0131zlar\u0131n nas\u0131l di\u011fer y\u0131ld\u0131zlardan farkl\u0131 hareket etti\u011fi g\u00f6zlemlenebiliyor.<\/p>\n

Kara delikler k\u00fc\u00e7\u00fck veya b\u00fcy\u00fck olabiliyor, bilim insanlar\u0131 en k\u00fc\u00e7\u00fck kara deliklerin bir atom kadar oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor. Bunlar\u0131n \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck olsalar da b\u00fcy\u00fck bir da\u011f\u0131n k\u00fctlesine sahip oldu\u011funa inan\u0131l\u0131yor.<\/p>\n

National Geographic’e g\u00f6re, kara delikler, y\u0131ld\u0131z, orta, s\u00fcper ve minyat\u00fcr olmak \u00fczere 4 gruba ayr\u0131l\u0131yor. Kara deli\u011fin olu\u015fmas\u0131nda en yayg\u0131n bilinen olaylardan biri, y\u0131ld\u0131zlar\u0131n ya\u015famlar\u0131n\u0131n sonuna ula\u015fmas\u0131, \u015fi\u015fip k\u00fctle kaybederek beyaz \u0131\u015f\u0131kl\u0131 c\u00fcce y\u0131ld\u0131za d\u00f6n\u00fc\u015fmesi olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Ancak y\u0131ld\u0131zlar\u0131n en b\u00fcy\u00fckleri, G\u00fcne\u015f’in 10 ila 20 kat\u0131 olanlar, ya y\u0131ld\u0131z k\u00fctleli kara deli\u011fe d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcyor ya da \u00e7ok yo\u011fun n\u00f6tron y\u0131ld\u0131z\u0131 haline geliyor.<\/p>\n

Son a\u015famalarda muazzam y\u0131ld\u0131zlar s\u00fcpernova olarak bilinen patlamalarla yok oluyor. Ancak bu patlamayla y\u0131ld\u0131z, arkas\u0131nda \u00e7ekirde\u011fini b\u0131rak\u0131yor. Y\u0131ld\u0131z hayattayken k\u00fctleden kaynaklanan yer\u00e7ekimini dengeleyebiliyorken, patlaman\u0131n ard\u0131ndan bunun i\u00e7in yeterli kuvvet bulunmuyor. Bu nedenle y\u0131ld\u0131z \u00e7ekirde\u011fi i\u00e7e do\u011fru \u00e7\u00f6kmeye ba\u015fl\u0131yor. K\u00fctlenin tamamen k\u00fc\u00e7\u00fck bir nokta haline gelmesiyle, kara delik olu\u015fuyor.<\/p>\n

Y\u0131ld\u0131zlar\u0131n t\u00fcm\u00fc yok olduktan sonra kara deli\u011fe d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fcyor. Baz\u0131lar\u0131 yaln\u0131zca n\u00f6tron y\u0131ld\u0131z\u0131na veya beyaz \u0131\u015f\u0131kl\u0131 c\u00fcce y\u0131ld\u0131za d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcyor. Kara deliklerin olu\u015fmas\u0131 i\u00e7in di\u011fer bir yol da uzayda bulunan gaz\u0131n do\u011frudan \u00e7\u00f6kmesi. Bu yolla, G\u00fcne\u015f’in k\u00fctlesinden bin ile 100 bin kat daha fazla k\u00fctleye sahip \u00e7ok b\u00fcy\u00fck kara delikler olu\u015fabiliyor.<\/p>\n

Samanyolu Galaksisi’nde 10 milyon ile 1 milyar aras\u0131nda kara delik olabilir<\/h3>\n

ABD Havac\u0131l\u0131k ve Uzay Ajans\u0131’ndan (NASA) derlenen bilgilere g\u00f6re, kara deliklerin bir di\u011fer t\u00fcr\u00fc “y\u0131ld\u0131z k\u00fctleli” olanlar, G\u00fcne\u015f’in k\u00fctlesinin 10 ila 24 kat\u0131 olabiliyor. Samanyolu Galaksisi’nde pek \u00e7ok y\u0131ld\u0131z k\u00fctleli kara delik olabilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyor.<\/p>\n

Astronomlar, bu t\u00fcr kara delikleri, ba\u015fka bir y\u0131ld\u0131z\u0131n, kara deli\u011fin yer\u00e7ekimine do\u011fru \u00e7ekilmesiyle tespit ediyor. \u00c7o\u011fu y\u0131ld\u0131z k\u00fctleli kara deli\u011fi, tespit etmesi zor. Bu t\u00fcr kara deliklerin olu\u015fumu i\u00e7in \u00e7ok say\u0131da y\u0131ld\u0131z gerekiyor olsa da bilim insanlar\u0131, sadece Samanyolu Galaksisi’nde bile 10 milyon ile 1 milyar aras\u0131nda kara delik olabilece\u011fini tahmin ediyor.<\/p>\n

En b\u00fcy\u00fck kara delikler ise “s\u00fcper k\u00fctleli” olarak adland\u0131r\u0131l\u0131yor. Bu kara deliklerin k\u00fctlesinin 1 milyon G\u00fcne\u015f k\u00fctlesinden daha fazla olabilece\u011fi ifade ediliyor. Bilim insanlar\u0131, her b\u00fcy\u00fck galaksinin merkezinde bir s\u00fcper k\u00fctleli kara delik oldu\u011funa inan\u0131yor. Astronomlar, bu t\u00fcr kara delikleri yak\u0131ndaki y\u0131ld\u0131z ve gazlara etkilerini g\u00f6zlemleyerek tespit ediyor.<\/p>\n

Samanyolu Galaksisi’nde 100 milyondan fazla kara deli\u011fin olabilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyor ancak bunlar\u0131n tespiti \u00e7ok zor. Samanyolu Galaksisi’nin merkezindeki s\u00fcper k\u00fctleli kara delik, “Sagittarius A*” olarak adland\u0131r\u0131l\u0131yor. Sagittarius A*’n\u0131n k\u00fctlesi, 4 milyon G\u00fcne\u015f’in sahip oldu\u011fu k\u00fctleye denk ve birka\u00e7 milyon D\u00fcnya’n\u0131n i\u00e7ine s\u0131\u011fabilece\u011fi \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir topun i\u00e7ine s\u0131\u011fabilecek b\u00fcy\u00fckl\u00fckte. Bu kara delik, D\u00fcnya’ya yakla\u015f\u0131k 26 bin \u0131\u015f\u0131k y\u0131l\u0131 uzakl\u0131kta.<\/p>\n

Kara deliklerin en k\u00fc\u00e7\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn teorik olarak var oldu\u011fu belirtiliyor. Astronomlar, orta k\u00fctledeki kara deliklerin evrende var oldu\u011fundan da \u015f\u00fcphelense de hen\u00fcz bunun i\u00e7in kan\u0131tlar net de\u011fil.<\/p>\n

Kara delik kavram\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131<\/h3>\n

Avrupa Uzay Ajans\u0131’ndan (ESA) elde edilen bilgilere g\u00f6re, astronomi, jeoloji ve yer\u00e7ekimi gibi alanlarda \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f bilim insan\u0131 John Michell, 1784’te \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n par\u00e7ac\u0131k ak\u0131\u015f\u0131 olmas\u0131 varsay\u0131m\u0131yla, yer\u00e7ekiminden de etkilenmesi gerekti\u011fini \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc. Bu varsay\u0131mdan hareketle Michell, G\u00fcne\u015f’ten 500 kat kadar b\u00fcy\u00fck bir y\u0131ld\u0131z\u0131n, \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n bile ka\u00e7amayaca\u011f\u0131 g\u00fc\u00e7l\u00fc bir yer\u00e7ekimsel alan olu\u015fturaca\u011f\u0131n\u0131 tahmin ederek buna “kara y\u0131ld\u0131zlar” ad\u0131n\u0131 verdi.<\/p>\n

Albert Einstein da 1916’da ilk kez kara deliklerin varl\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131nda genel g\u00f6relilik teorisiyle tahminde bulundu. “Kara delik” kavram\u0131, 1967’de Amerikal\u0131 astronom John Wheeler taraf\u0131ndan ilk kez kullan\u0131ld\u0131.<\/p>\n

\u0130lk tespit edilen kara delik, Samanyolu Galaksisi’nde bulunan Cygnus tak\u0131my\u0131ld\u0131z\u0131nda yer alan Cygnus-X1’di. NASA’ya g\u00f6re, astronomlar, kara deli\u011fe dair ilk i\u015faretleri 1964’te bir sondaj roketinin X-\u0131\u015f\u0131nlar\u0131n\u0131n g\u00f6ky\u00fcz\u00fcndeki kaynaklar\u0131n\u0131 tespit etmesiyle g\u00f6rd\u00fc. 1971’de astronomlar, X-\u0131\u015f\u0131nlar\u0131n\u0131n garip karanl\u0131k bir cismin y\u00f6r\u00fcngesinde bulunan parlak mavi bir y\u0131ld\u0131zdan kaynakland\u0131\u011f\u0131na karar verdi.<\/p>\n

D\u00fcnya’ya en yak\u0131n kara delik “Unicorn” ad\u0131yla an\u0131l\u0131yor ve yakla\u015f\u0131k 1500 \u0131\u015f\u0131k y\u0131l\u0131 uzakl\u0131kta. \u00c7ok d\u00fc\u015f\u00fck k\u00fctleli olan kara deli\u011fin, 3 G\u00fcne\u015f’e e\u015fde\u011fer oldu\u011fu belirtiliyor.<\/p>\n

Kara deli\u011fin ilk g\u00f6rseli<\/h3>\n

Bir kara deli\u011fin ilk g\u00f6rseli, 2019’da Olay Ufku Teleskob\u200b\u200b\u200b\u200b\u200b\u200b\u200bu (Event Horizon Telescope-EHT) taraf\u0131ndan yay\u0131nland\u0131. Bu kara delik, D\u00fcnya’ya 55 milyon \u0131\u015f\u0131k y\u0131l\u0131 uzakta olan M87 galaksisinin merkezinde bulunuyor.<\/p>\n

D\u00fcnya’n\u0131n farkl\u0131 noktalar\u0131ndaki teleskoplarla, etkili ve D\u00fcnya boyutunda bir teleskop olu\u015fturan EHT, 2017’de verileri toplamaya ba\u015flayarak 2 y\u0131l s\u00fcren \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n ard\u0131ndan ilk kara delik g\u00f6rselini payla\u015ft\u0131.<\/p>\n

G\u00f6rseli elde edilen ve G\u00fcne\u015f’ten 6,5 milyar kat daha a\u011f\u0131r olan kara delik, Samanyolu Galaksisi’ne 54,8 milyon \u0131\u015f\u0131k y\u0131l\u0131 uzaktaki M87 Galaksisi’nde bulunuyordu.<\/p>\n

Bilim insanlar\u0131, May\u0131s 2022’de de Samanyolu Galaksisi’nin merkezinde yer alan s\u00fcper k\u00fctleli kara delik Sagitarrius A*’n\u0131n ilk g\u00f6rselini elde etti.<\/p>\n

“Kara deliklerin sesi”<\/h3>\n

28 Haziran’da yay\u0131mlanan bir ara\u015ft\u0131rmada da evrendeki en b\u00fcy\u00fck ve k\u00f6t\u00fc kara deliklerin uzaydaki tarifi zor g\u00fcrleme sesine dair yer\u00e7ekimi dalgalar\u0131na rastland\u0131.<\/p>\n

Ara\u015ft\u0131rma, Ulusal Bilim Vakf\u0131 taraf\u0131ndan desteklenen Kuzey Amerika Nanohertz Yer\u00e7ekimi Dalgalar\u0131 G\u00f6zlemevi’nin (NANOGrav) giri\u015fimiyle 15 senedir toplanan verilerle yap\u0131ld\u0131.<\/p>\n

NANOGrav, bunun i\u00e7in pulsar ad\u0131 verilen n\u00f6tron y\u0131ld\u0131zlar\u0131n\u0131 g\u00f6zlemledi ve tespit ettikleri yer\u00e7ekimi dalgalar\u0131n\u0131n \u015fimdiye kadar \u00f6l\u00e7\u00fclenlerin en g\u00fc\u00e7l\u00fcs\u00fc oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcld\u00fc.<\/p>\n

Yap\u0131lan \u00f6l\u00e7\u00fcmde, daha \u00f6nceki \u00e7al\u0131\u015fmalarda bir kara delik ve n\u00f6tron y\u0131ld\u0131z\u0131n\u0131n bir araya gelmesinden elde edilen yer\u00e7ekimi dalgalar\u0131ndan, yakla\u015f\u0131k 1 milyon kat daha fazla enerji ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 belirtildi.<\/p>\n

\u015eimdiye kadar bilim insanlar\u0131, sadece k\u00fc\u00e7\u00fck kara deliklerin yer\u00e7ekimi dalgalar\u0131n\u0131 tespit edebilmi\u015fti. Bunlardan ilki, 2015’te G\u00fcne\u015f’ten 30 kat fazla k\u00fctleye sahip iki kara deli\u011fin birle\u015fmesine dair dalgalar\u0131 tespit eden bir ara\u015ft\u0131rmayd\u0131.<\/p>\n


\n<\/a><\/span><\/p>\n


\n<\/a><\/a>\n<\/div>\n